Skip to Content

Myśl Al-Farabiego na tle tradycji filozoficznej


Ekspansja islamu, jaka dokonała się w pierwszych wiekach jego istnienia, zaowocowała nie tylko zwiększeniem oddziaływania tej młodej religii na podbitych terenach, ale również przenikaniem do kultury muzułmańskiej elementów z kultur, które stały się częścią nowopowstałego imperium. Wśród czynników, które wywarły wpływ na umysłowość muzułmańskich uczonych znalazła się także filozofia grecka.
Jednym z pierwszych, którzy w swojej refleksji nad rzeczywistością wykorzystywali osiągnięcia myśli helleńskiej był Al-Farabi. Ten żyjący na przełomie IX i X w. filozof nawiązywał w swoje doktrynie do Platona, Arystotelesa czy do neoplatonizmu, dokonując oryginalnej ich syntezy oraz interpretując ich koncepcje zgodnie z duchem islamu.
W dwóch dziełach: „Państwo doskonałe” oraz „Polityka”, Al-Farabi prezentuje swoje poglądy na całość uniwersum. W traktatach tych możne wyróżnić trzy momenty, pierwszy to rozważania metafizyczne, drugi – dotyczący fizyki i ostatni poświecony zagadnieniom politycznym. Zaproponowana przez filozofa metafizyka jest silnie neoplatońska, przejawia się to m.in. w sposobie ujmowania rzeczywistości, która powstała w wyniku emanacji z Bytu Pierwszego, i która cechuje się hierarchiczną strukturą. W opisie świata fizycznego Al-Farabi odwołuje się do Stagiryty, wykorzystując Arystotelesowskie pojęcia materii i formy. Natomiast w jego wizji politycznej widać inspiracje „Państwem” Platona, zwłaszcza w charakterystyce doskonałego władcy oraz w typologii państw.

Istotnym składnikiem w filozofii Al-Farabiego było pytanie, w jaki sposób człowiek może uzyskać wiedzę o sferze duchowej, a zwłaszcza o Bycie Pierwszym, którego utożsamiał z Bogiem. Aby na nie odpowiedzieć stworzył swoją teorię intelektu, w której wyróżnił: intelekt w akcie, intelekt czynny oraz intelekt bierny. Intelektem w akcie jest Byt Pierwszy oraz wszystkie byty niematerialne, które z niego wyemanowały. Ostatnim bytem bezcielesnym, który się wyłania, jest byt jedenasty. W teorii Al-Farabiego jest on zarazem intelektem czynnym, którego zadaniem jest pośredniczyć między tym co transcendentne a światem materialnym. Natomiast intelekt bierny, to intelekt, który przysługuje człowiekowi.
Zdaniem tego muzułmańskiego filozofa, aby człowiek mógł poznać Boga, musi stać się intelektem w akcie. W procesie tym decydujące znaczenie ma działalność intelektu czynnego, gdyż człowiek sam nie może poznać tego co niematerialne. Tylko dzięki jego pomocy, intelekt bierny może wznieść się ponad swoje materialne ograniczenia i zacząć postrzegać byty duchowe, w tym również samego Boga. Al-Farabi przyrównuje intelekt czynny do słońca ponieważ, tak jak ono umożliwia widzenie za pomocą oczu, tak on czyni możliwą percepcje intelektów w akcie oraz przedmiotów w akcie, czyli takich przedmiotów, które nie zawierają w sobie żadnej potencjalności.
Teoria ta stanowi również ważny punkt w rozważaniach politycznych tego myśliciela. Według niego, jedną z cech, którą powinien się charakteryzować naczelnik doskonałego państwa jest to, aby był on właśnie intelektem w akcie i kierował się w procesie rządzenia wiedzą pochodzącą od transcendencji.

Damian Kokoć




stat